Katten doen het. Honden doen het. Giraffen, leeuwen en lemuren doen het allemaal. Het is een universeel zoogdierinstinct om een pasgeboren baby schoon te likken zodra deze ter wereld komt. Van sommige mensen is zelfs vastgelegd dat ze hetzelfde doen, hoewel dit zeldzaam is. Bij de overgrote meerderheid van menselijke moeders komt dit gedrag eenvoudigweg niet voor. Waarom?
Het antwoord ligt in een mix van evolutionaire noodzaak, biologische redundantie en de eigenaardigheden van de menselijke huid.
De praktische doeleinden van likken
Bij zoogdieren gaat de drang om een pasgeboren baby schoon te maken niet alleen over hygiëne. Het is functioneel. Veterinaire hoogleraren Donald M. Broom en Andrew F. Fraser schetsten dit in Domestic Animal Behavior and Welfare. Het primaire doel is temperatuurregulatie. Vruchtwater geleidt warmte weg van het lichaam. Als een baby bedekt blijft met dat dikke, koude vocht, verliest het snel lichaamswarmte. Door te likken wordt de vloeistof verwijderd. Het houdt de baby warm.
De handeling dient ook als stimulerend middel. Het vestigt de aandacht van de baby op de moeder. Het signaleert veiligheid.
Er zijn andere lagen in dit gedrag. Sommige onderzoekers suggereren dat het de geur van de geboorte maskeert en het kwetsbare kind beschermt tegen roofdieren. Anderen wijzen op voeding. Het consumeren van de placenta en het vruchtwater helpt de energie aan te vullen die een moeder tijdens de bevalling heeft verbruikt.
Lee Dugatkin, een evolutiebioloog aan de Universiteit van Louisville, stelt dat likken een multifunctioneel hulpmiddel is. Het verwijdert oppervlaktebacteriën en virussen. Het helpt de moeder het nageslacht te herkennen via chemische signalen. Het creëert een ‘vroege chemo-tactiele link’, die moeder en kind verbindt door middel van geur en aanraking.
Dus waarom lieten mensen dit gedrag vallen?
Evolutionaire redundantie
Dat is niet langer nodig. Dat is de botte beoordeling van Dugatkin. Er is geen evolutionaire druk geweest om te blijven likken, omdat mensen handen hebben. We kunnen schoonmaken zonder tongen.
Mensen beschikken over sterke visuele en tactiele zintuigen. We vertrouwen op geavanceerd cognitief gedrag om de zorg te beheren. Likken is niet zo nuttig als je nauwkeurig kunt wassen, drogen en vasthouden. De selectiedruk voor het gedrag nam af naarmate onze alternatieve methoden effectiever werden.
De arbeidstheorie
Antropoloog Ashley Montagu, die in 1999 stierf, bood een andere verklaring. Hij schreef uitgebreid over de betekenis van aanraking. In Touching: The Human Significance of the Skin theoretiseerde hij dat menselijke moeders hun jongen niet likken omdat menselijke arbeid ongewoon lang duurt.
Montagu geloofde dat de huidstimulatie door likken de juiste ontwikkeling van orgaansystemen in gang zet. Hij voerde aan dat de intense stimulatie van baarmoedercontracties tijdens een lange menselijke bevalling het werk doet. Het fysieke trauma van de geboorte fungeert als de noodzakelijke trigger voor fysiologische paraatheid. Likken na de geboorte werd daarom overbodig.
Niet iedereen was het daarmee eens. Antropologen Donald G. Lindburg en Lester Dessez Hazell drongen in 1972 terug op American Anthropologist. Zij verklaarden dat Montagu’s conclusie niet gerechtvaardigd was. De ademhalings-, spijsverterings- en urogenitale systemen van pasgeborenen hebben geen stimulatie na de geboorte nodig om goed te kunnen functioneren. Ze werken vanaf het begin.
Bovendien hebben mensen de praktijk niet helemaal verlaten. Antropoloog William Rockhill merkte in 1895 op dat Tibetaanse vrouwen aan het eind van de 19e eeuw hun pasgeboren baby’s onmiddellijk zouden likken als ze ze niet in bad deden. Het gebeurde. Het is gewoon niet de norm.
De ‘schattige agressie’-impuls
Ook al likken mensen baby’s niet schoon, toch hebben we nog steeds een intense interactie met hun gezichten. Wij kussen ze. Wij snuffelen. We doen alsof we ze opslokken. Wetenschappers noemen dit ‘schattige agressie’.
Een internationaal team van onderzoekers, waaronder Johannes Frasnelli van de Universiteit van Montreal, onderzocht deze impuls. Ze ontdekten dat het biologische wortels heeft. De geur van een pasgeboren baby activeert bij moeders hetzelfde neurologische systeem dat door honger wordt geactiveerd. Het is het systeem dat mensen ertoe aanzet bepaalde voedingsmiddelen te verlangen.
Nieuwe baby’s vinden wij heerlijk. We hoeven ze alleen niet op te eten om ze schoon te maken of op te warmen.
Het onderscheid is subtiel maar belangrijk. Likken om te overleven is verdwenen. De drang om visueel of olfactorisch te consumeren blijft bestaan. Het is een neurologische echo van een diepere drive.
“De ene zou gezondheidsgerelateerd zijn: het verwijderen van alle vervelende wezens op het huidoppervlak, zoals bacteriën, virussen, dat soort dingen”
Deze biologische eigenaardigheid verklaart waarom we ons gezicht tegen de wangen van baby’s drukken. Het is niet alleen genegenheid. Het is een gekaapte hongerreactie. De hersenen zien iets schattigs en ruiken iets oers. Het reageert.
Is hier een nadeel aan verbonden? Voor ratten is likken de sleutel tot veerkracht. Moederratten die hun pups likken, brengen vaak nakomelingen voort die meer verkennend en kalm zijn. Mensen hebben die specifieke tactiele link ingeruild voor iets anders. Wij hebben handen. Wij hebben gezichten. We hebben hersenen die schattigheid verwarren met het zoeken naar calorieën.
Het resultaat is een soort die zijn jongen schoonmaakt met handdoeken en doekjes, maar toch een vreemde, krachtige drang voelt om in de lucht nabij hun jukbeenderen te bijten.
